Kayıptan sonra hayat, olanı unutmakla değil, kaybettiğin kişinin yokluğuyla şekillenen yeni düzene yavaş yavaş alışmakla sürer. Bugün senden beklenen güçlü görünmen değildir. Yemek yemek, duş almak veya bir kişiye haber vermek bile yeterli bir adım olabilir. Kendine zarar verme düşüncen varsa ya da şu anda güvende değilsen 112 Acil Çağrı Merkezi'ni ara. Böyle bir anda yalnız kalma; yakınındaki güvendiğin birine açıkça yardım istediğini söyle.
Yas neden bazı günler daha ağır gelir?
Yasın şiddeti gün içinde ve haftalar arasında değişebilir. Bir koku, telefon bildirimi, aile yemeği veya eve dönerken kullandığın yol özlemi aniden yükseltebilir. Bu dalgalanma, yanlış bir şey yaptığını göstermez. Beynin, alıştığı kişinin artık günlük hayatın içinde olmadığını tekrar tekrar fark eder.
İlk zamanlarda yapılacak işler de yük oluşturur. Hastane belgeleri, cenaze işlemleri, eşyalar, banka görüşmeleri ve akrabaların soruları duygularına yer bırakmayabilir. İşler azaldığında üzüntünün daha belirginleşmesi mümkündür. Çevrendekiler normale döndüğünü düşünürken senin zorlanman da yalnızlık hissini artırabilir.
Yas sürecinin evreleri bazen inkâr, öfke, pazarlık, çökkünlük ve kabullenme gibi başlıklarla anlatılır. Bunları sırayla tamamlanacak basamaklar gibi görme. Aynı gün içinde öfke, özlem ve kısa bir sakinlik yaşayabilirsin. Bazı duygular hiç gelmeyebilir. Bir şemaya uymamak, yasını yanlış yaşadığın anlamına gelmez.
Kendini iyi hissettiğin bir anda gülmen de yakınını unuttuğunu göstermez. Suçluluk geldiğinde şu cümleyi deneyebilirsin: Şu an kısa bir rahatlama yaşıyorum ve bağım hâlâ benimle. Bu cümle acıyı ortadan kaldırmaz. Yalnızca rahatlamayı bir ihanet gibi yorumlamana engel olabilir.
Bugünü daha taşınabilir hale nasıl getirirsin?
Önce günü küçült. Bütün haftayı toparlamak yerine önündeki bir saate bak. Su içmek, pencereyi açmak ve temiz bir üst giymek gibi basit işler bedene bir çerçeve verir. Bunlar küçük görünebilir. Yoğun yas sırasında karar vermek ve başlamak zorlaştığı için küçük olması zaten işe yarayan tarafıdır.
Yapılacaklar birikmişse kâğıdı ikiye böl. Bir tarafa bugün zorunlu olanı, diğer tarafa bekleyebilecek işleri yaz. Faturanın son günü varsa onu seç. Dolabın düzenlenmesi bekleyebilir. Yakınının eşyaları hakkında hemen karar vermek zorunda değilsin. Başkalarının acele ettirmesi, senin de hazır olduğun anlamına gelmez.
Yemek hazırlayamıyorsan karmaşık bir plan kurma. Çorba, yoğurt, ekmek veya kolay yiyebildiğin başka bir seçenek kullan. Uykun gelmiyorsa yatakta saatlerce kendini zorlamak yerine loş bir odada sessiz bir işle oyalan. Kusursuz bir rutin bekleme. Amaç, bedeninin temel ihtiyaçlarını tamamen gözden kaçırmamaktır.
Zor bir dalga geldiğinde ne yapabilirsin?
Yoğun bir dalga geldiğinde önce bulunduğun yeri fark et. Ayaklarını yere bastır ve odada gördüğün birkaç nesnenin rengini söyle. Sonra nefesini zorlamadan, verdiğin nefesi biraz uzat. Bu yöntem özlemi silmez. Birkaç dakika boyunca bedeninin bulunduğun ana dönmesine yardımcı olabilir.
- Güvendiğin birine Bugün yalnız kalmak istemiyorum diye mesaj gönder.
- Yakınınla ilgili aklına gelen tek bir anıyı bir deftere yaz.
- Önündeki birkaç saat için yemek, duş veya kısa yürüyüşten birini seç.
- Resmî işler varsa bir kişiden telefon görüşmesinde yanında olmasını iste.
- Fotoğraflara bakmak ağır geliyorsa onları bugün için kapalı bir yere kaldır.
Her öneri herkese uymaz. Anı yazmak bazı günler iyi gelirken başka bir gün acıyı artırabilir. Böyle olduğunda devam etmek zorunda değilsin. Bırak, odanı değiştir ve daha nötr bir işe geç. Kendine yardım etmek, her güçlü duygunun içinde uzun süre kalmak demek değildir.
İnsanlarla konuşurken sınırını nasıl korursun?
Ne anlatacağını sen seçebilirsin. Ayrıntı vermek istemiyorsan Şu an bunu konuşacak durumda değilim demen yeterlidir. İyi niyetle söylenen bazı cümleler canını yakabilir. Karşı tarafı rahatlatmak için gülümsemek veya konuşmayı sürdürmek zorunda değilsin.
Somut yardım istemek çoğu kişiye daha kolay görev verir. Salı günü benimle hastaneyi arar mısın? veya Akşam bana yemek bırakabilir misin? gibi bir istek kullanabilirsin. İnsanlar bazen ne yapacağını bilmediği için uzak durur. Açık bir görev, aranızdaki belirsizliği azaltabilir.
İşe ya da okula döndüğünde dikkatinin çabuk dağılması mümkündür. Müdürüne, öğretim görevlisine veya öğrenci işlerine ne kadar bilgi vereceğine sen karar verirsin. Teslim tarihi, vardiya veya izin konusunda yazılı bir düzenleme iste. Sadece dayanmayı denemek bir süre sonra yükü büyütebilir.
Ne zaman psikolojik destek almalısın?
Günlük ihtiyaçlarını uzun süre karşılayamıyorsan, evden çıkamıyorsan veya yoğun suçluluk sürekli hale geldiyse bir profesyonelle görüş. Devlet hastanesinde MHRS üzerinden yetişkin psikiyatri polikliniği randevusu alabilirsin. Gerekli görülürse psikoloğa yönlendirilirsin. GSS kapsamındaysan devlet hastanesindeki psikiyatri muayenesinden yararlanabilirsin; muayene katılım payı uygulanabilir. SGK ile anlaşmalı özel hastaneler ayrıca ilave ücret alabilir. Bağımsız çalışan özel psikologların görüşme ücretini ise genellikle kendin ödersin. Sağlıklı Hayat Merkezi hizmetleri ücretsizdir.
Bulunduğun yerdeki Sağlıklı Hayat Merkezini veya belediyenin psikolojik danışmanlık birimini de sorabilirsin. Bazı illerde 153 belediye çağrı merkezi uygun birime yönlendirir. Üniversite öğrencisiysen mediko ya da psikolojik danışmanlık birimi için okulunun sitesine bak. Başvuru sırasında Yakınımı kaybettikten sonra günlük hayatımı sürdürmekte zorlanıyorum demen yeterlidir.
Görüşme için beklediğin günlerde HelpClinic'teki kısa öz bakım araçlarını ve duygu günlüğünü kullanabilirsin. Uygulama profesyonel yardımın yerine geçmez ve acıyı hızlıca ortadan kaldırmaz. Sadece gün içindeki zor anlarda ne hissettiğini fark etmek ve bir sonraki küçük adımı seçmek için eşlik edebilir.
Bugün tek bir kişiye nasıl olduğunu dürüstçe yaz.
Sık sorulan sorular
yakınını kaybettikten sonra günlük hayata nasıl dönülür?
Yakınını kaybettikten sonra günlük hayata küçük ve gerekli işlerden başlayarak dönülür. Yemek, uyku, kişisel bakım ve kısa bir ev işi gibi temel adımlardan yalnızca birini seçmek yeterlidir. Eski düzenine hemen ulaşmaya çalışma. Bazı günler daha fazla destek gerekebilir. Yapamadıklarını başarısızlık saymadan, yükünü paylaşabileceğin birinden somut yardım isteyebilirsin.
Vefat sonrası yas süreci nasıl işler?
Yas süreci düz bir sırayla ilerlemez, duyguların ağırlığı günden güne değişebilir. Özlem, öfke, boşluk veya geçici rahatlama farklı zamanlarda ortaya çıkabilir ve daha sakin bir gün kaybın bittiği anlamına gelmez. Kendine belirli bir takvim dayatmak yerine günlük ihtiyaçlarını izle. Hayatını sürdürmek uzun süre mümkün olmuyorsa psikolojik destek isteyebilirsin.
yas dalgası geldiğinde ne yapmalıyım?
Yas dalgası geldiğinde önce bulunduğun yerde güvenli biçimde dur ve duygunun geçmesi için kendine zaman tanı. Nefesini zorlamadan yavaşlat, otur ve mümkünse güvendiğin birine o anda zorlandığını söyle. Duyguyu hemen çözmeye çalışma. Sonrasında su içmek, yemek yemek veya kısa süre dinlenmek gibi temel bir ihtiyacını karşıla.
