Kompleks TSSB ile travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), travmayla ilişkili temel belirtileri paylaşır. ICD-11'e göre kompleks TSSB'de bunlara duyguları düzenleme, kendine bakış ve ilişkiler alanlarında kalıcı güçlükler eklenir. Kompleks TSSB ile TSSB farkı, belirtilerin birlikte nasıl ortaya çıktığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği üzerinden değerlendirilir. ITQ temelli öz değerlendirme, yaşadıklarını anlatmana yardımcı olabilir. Sitedeki uyarlama tanı koymaz ve resmî bir ITQ sınıflandırması üretmez.
İntihar düşüncelerini eyleme dönüştürme ihtimalin varsa veya doğrudan tehlikedeysen hemen yardım iste. Türkiye'de Acil Çağrı Merkezi 112'yi ara. Devam eden şiddet nedeniyle güvende değilsen, mümkün olduğunda güvenli bir yere geç ve acil yardım iste. Yardım almak için bir test tamamlaman gerekmez.
TSSB ve kompleks TSSB hangi güçlükleri paylaşır?
İki durum da travmayla ilişkili bazı temel güçlükleri içerir. Dünya Sağlık Örgütünün tanı sınıflandırması ICD-11, kompleks TSSB'yi ek güçlük alanları ve bunların yaşam üzerindeki etkisiyle ayırt eder.
Aşağıdaki karşılaştırma bu alanları açıklar. Kendine tanı koyman için hazırlanmış bir kontrol listesi değildir.
- Yeniden yaşantılama, ikisinde de: Geçmişteki olay, geri dönüşler veya travmayla ilişkili kâbuslar sırasında yeniden oluyormuş gibi hissedilir. Bu, üzücü bir anıyı hatırlamaktan daha farklı bir deneyimdir.
- Kaçınma, ikisinde de: Olayla bağlantılı düşüncelerden, duygulardan veya durumlardan uzak durmaya çalışırsın.
- Süren tehdit hissi, ikisinde de: Tehlike konusunda sürekli tetikte olabilir veya kolayca irkilebilirsin.
- Duygular, kompleks TSSB'de ek alan: Duygusal tepkileri düzenlemekte belirgin ve kalıcı güçlükler görülür. Bunlar yoğun biçimde bunalmayı veya duygusal olarak kapanmayı içerebilir.
- Kendine bakış, kompleks TSSB'de ek alan: Travmayla ilişkili utanç, suçluluk veya başarısızlık duygularıyla birlikte kalıcı değersizlik ya da yenilmişlik inançları bulunabilir.
- İlişkiler, kompleks TSSB'de ek alan: İlişkileri sürdürmekte ve başkalarına yakın hissetmekte kalıcı güçlükler yaşanabilir.
Kompleks TSSB tanısı için temel TSSB örüntüsünün, ek alanların ve günlük işlevlerde belirgin bozulmanın birlikte değerlendirilmesi gerekir. Ayrımın dayanağı DSÖ'nün tanı açıklamalarıdır.
Yaşadığın travmaların öyküsü tek başına tanıyı belirlemez. Uzman, belirtilerin ne kadar sürdüğünü ve yaşamını nasıl etkilediğini de değerlendirir. Uzun süren veya tekrarlayan travmalar, özellikle kaçmanın zor olduğu koşullarda, kompleks TSSB öncesinde görülebilir. Ancak çocukluk travması zorunlu değildir.
Tekrarlayan travma yaşamak otomatik olarak kompleks TSSB anlamına gelmez. TSSB de yaşamı ciddi biçimde zorlaştırabilir. Duygular veya yakınlık konusunda güçlük yaşamak da tek başına bu iki tanıyı ayırt etmeye yetmez. Görüşmede yaşadıklarının sayısını kanıtlaman ya da hangi etiketin daha ağır olduğunu belirlemen gerekmez.
PC-PTSD-5, ITQ ve site uyarlaması neyi gösterir?
Bu araçların amaçları ve puanlama yöntemleri farklıdır. Birinden aldığın puanı diğerinin sonucu gibi yorumlayamaz veya tanıları bu puanlarla sıralayamazsın.
PC-PTSD-5: kısa TSSB taraması
PC-PTSD-5, travmatik bir olaya maruz kalmayla ilgili sorunun ardından beş belirti sorusu içerir. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde olası DSM-5 TSSB'sini taramak için geliştirilmiştir. Pozitif sonuç, ayrıntılı değerlendirme gerektiğine işaret eder. ICD-11'deki TSSB ile kompleks TSSB ayrımını yapmaz. Aracın amacı VA'nın tarama açıklamasında belirtilir.
Elinde bu tür bir sonuç varsa, genel sonraki adımlar için TSSB öz değerlendirmesinden sonra ne yapabileceğini okuyabilirsin.
Özgün Uluslararası Travma Anketi
ITQ, ICD-11'deki TSSB belirtilerini, kompleks TSSB'nin ek alanlarını ve bunların günlük işlevlere etkisini değerlendirir. Özgün puanlama, geçici bir tanısal örüntüye işaret edebilir; klinik yorum yine gerekir. VA'nın ITQ açıklaması, aracın kapsamını ve kullanım amacını anlatır.
İnternet sitesindeki ITQ temelli uyarlama
İstersen ITQ temelli öz değerlendirmeyi düşüncelerini toparlamak için kullanabilirsin. Bu uyarlama, resmî ITQ algoritmasını uygulamaz. Birleşik toplam puanı TSSB veya kompleks TSSB'yi belirleyemez; geçerliği gösterilmiş bir belirti şiddeti ölçüsü değildir.
Özgün ITQ'yu destekleyen araştırmalar bu uyarlamanın geçerli olduğunu göstermez. Resmî tanı eşiklerini site sonucuna uygulamamalısın. Soruları yanıtlamak seni zorlarsa bırakabilirsin. Değerlendirme istemek için formu tamamlaman, yüksek puan alman veya kendine uygun bir tanı bulman gerekmez.
Anıları yeniden ele almadan şimdi ne yapabilirsin?
Fiziksel olarak güvendeysen, dikkatini bulunduğun ortama getiren kısa bir egzersiz deneyebilirsin. Travmatik olayları anlatman veya özellikle hatırlamaya çalışman gerekmez.
Rahat geliyorsa gözlerini açık tut. Oturduğun sandalyenin seni taşıdığını fark et. Çevrendeki birkaç sıradan nesnenin adını söyle. Nerede olduğunu ve birazdan ne yapacağını kendine hatırlat. Nefesini değiştirmeye zorlama; doğal akışında kalmasına izin ver.
Bu deneme sıkıntını ya da çevrenden kopmuş hissetmeni artırırsa dur. Daha sessiz bir yere geçmek veya güvendiğin birinden yanında oturmasını istemek daha uygun olabilir. Her yöntem herkese iyi gelmez. İşe yaramayan bir egzersizi sürdürmek zorunda değilsin.
Şiddet devam ediyorsa öncelik güvenliktir. Acil tehlikede 112'yi ara. Güvenli olduğunda, başvurduğun sağlık kuruluşundan yerel şiddet destek hizmetlerine ulaşmak ve güvenli iletişim planlamak için yardım iste. Seni tehlikeye atabilecek bir görüşmeyi tek başına başlatman gerekmez.
Günlük pratik zor anlarda nasıl yardımcı olabilir?
Sakin bir günde tolere edebildiğin bir egzersizi denemek, sıkıntı yükselmeden önce sana neyin uygun geldiğini öğrenmeni sağlar. Amaç, zor bir anda kullanabileceğin küçük bir seçenek bulmaktır. Bu pratik travmayı işlemez ve tedavinin yerini tutmaz.
Egzersizden sonra yalnızca nasıl hissettiğini fark et: biraz rahatladın mı, aynı mı kaldı, daha mı kötü oldu? Ertesi gün aynı yöntemi denemek veya başka bir seçeneğe geçmek konusunda bu bilgiye dayanabilirsin. Bir gün yararlı gelen yöntemin başka bir gün uygun gelmemesi de mümkündür.
HelpClinic, Türkiye'de 18 yaş ve üzerindeki yetişkinler için ücretsiz bir öz yardım uygulamasıdır. Nasıl hissettiğini belirtirsin; uygulama sana uygun tek bir egzersiz önerir. Ardından yardımcı olduğunu, biraz yardımcı olduğunu, yararsız kaldığını veya daha kötü hissettirdiğini işaretlersin. Ertesi günün planı bu geri bildirimi kullanır. İlk egzersizi hesap oluşturmadan deneyebilirsin; kriz numaraları da giriş yapmadan açılır. Şimdiye odaklanma veya sakinleşme araçları profesyonel desteği tamamlayabilir. Uygulama tanı, travma işleme, tedavi veya acil müdahale sunmaz.
Uzman değerlendirmesine nasıl hazırlanabilirsin?
Görüşmeye bugün seni zorlayan durumları ve bunların yaşamına etkisini anlatan birkaç notla hazırlanabilirsin. Başlamak için travmatik olayları ayrıntılarıyla anlatman gerekmez.
Güçlüklerin ne zaman başladığını ve zor bir anın nasıl geçtiğini yaz. İşte veya evde hangi sorumlulukları yerine getirmenin zorlaştığını belirt. Kısa bir TSSB taramasına yansımayabilecek ilişki güçlüklerini de ekle. Kullandığın anketin adını ve varsa sonucunu yanında bulundur.
Şöyle başlayabilirsin: “Travmayla ilişkili güçlükler için değerlendirme istiyorum. Önce şu anda beni nasıl etkilediğini anlatmak istiyorum. Konuşurken ara vermem gerekebilir.” Uzmanın kompleks TSSB'yi nasıl değerlendirdiğini ve görüşmeler arasında hangi desteği kullanabileceğini sor.
Değerlendirme fiziksel, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarını, ayrıca güvenliğini kapsamalıdır. Güven oluşturmak ve tedaviye erişimi zorlaştıran engelleri ele almak için ek zaman gerekebilir. NICE önerileri bu ihtiyaçlara dikkat çeker.
Türkiye'de ne zaman, kime başvurabilirsin?
Belirtiler sürüyorsa, seni zorluyorsa veya günlük yaşamını aksatıyorsa profesyonel değerlendirme iste. Öz yardımın tek başına yetmesini beklemene gerek yok. Belirli bir puan da şart değildir.
İlk adım olarak aile hekiminle konuşabilirsin. Yaşadığın güçlükleri değerlendirebilir ve uygun uzmanlık alanına yönlendirebilir. Hastanede psikiyatri değerlendirmesi için MHRS üzerinden Ruh Sağlığı ve Hastalıkları bölümünden randevu alabilirsin; bunun için önce aile hekiminden sevk alman gerekmez. Hastanedeki psikolog veya psikoterapi hizmetlerine başvuru yolunu ilgili kurumdan öğren.
İhtiyaçlarına uygun tedavileri, gerektiğinde travma odaklı psikoterapi seçeneklerini sor. Bu tedaviler NHS'nin TSSB bilgisinde de açıklanır. Buradaki tedavi bilgisi, Türkiye'deki başvuru yolundan ayrıdır.
Randevuyu beklerken belirtiler kötüleşirse ne yapacağını ve kime ulaşacağını sor. İlk başvurunda şu cümle yeterli olabilir: “Travmayla ilişkili güçlükler günlük yaşamımı etkiliyor ve değerlendirme için randevu almak istiyorum.”
Sık sorulan sorular
Kompleks TSSB ile TSSB arasındaki fark nedir?
ICD-11'de kompleks TSSB, TSSB'nin temel belirtilerine ek olarak duyguları düzenleme, kendine bakış ve ilişkiler alanlarında kalıcı güçlükler içerir. Ayrım, bu güçlüklerin birlikte nasıl ortaya çıktığına ve günlük yaşamı nasıl etkilediğine dayanır. Kompleks TSSB yalnızca daha ağır TSSB demek değildir. Tekrarlayan travmalar yaşamış olmak da tek başına iki tanıdan birini koymaya yetmez.
TSSB testi kompleks TSSB'yi gösterir mi?
PC-PTSD-5 gibi kısa bir TSSB taraması, TSSB ile kompleks TSSB'yi birbirinden ayıramaz. Sonuç, daha ayrıntılı değerlendirme gereksinimine işaret edebilir. Özgün ITQ ise ICD-11'deki iki durumla ilişkili alanları değerlendirir. İnternet sitesindeki bir uyarlamanın puanlaması farklı olabilir. Bu nedenle farklı araçların puanlarını karşılaştırmak yerine, kullandığın aracın adını ve sonucunu değerlendirmeyi yapacak uzmana götür.
ITQ temelli öz değerlendirme sonucu ne anlama gelir?
Sitedeki ITQ temelli sonuç, bildirdiğin güçlükleri özetler; tanı koymaz. Bu uyarlama resmî ITQ algoritmasını uygulamadığı için toplam puanı TSSB veya kompleks TSSB'yi belirleyemez ve geçerliği gösterilmiş bir şiddet ölçüsü olarak kullanılamaz. Yanıtların, hangi konuları görüşmede anlatmak istediğini belirlemene yardımcı olabilir. Sonucun düşük olsa bile yaşadığın güçlükler için bir uzmandan değerlendirme isteyebilirsin.
Kaynaklar
- Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disordersWorld Health Organization
- Primary Care PTSD Screen for DSM-5US Department of Veterans Affairs, National Center for PTSD
- International Trauma QuestionnaireUS Department of Veterans Affairs, National Center for PTSD
- Post-traumatic stress disorder — RecommendationsNICE
- PTSD (post-traumatic stress disorder)NHS